Ai mới biết xà gồ composite cũng hỏi một câu: không rỉ thì dùng được bao lâu? Câu trả lời thật là còn tùy chỗ đặt và cách dùng. Composite FRP không có kim loại nên không rỉ, nhưng nó là nhựa, và nhựa có những điểm yếu khác thép. Biết trước thì chọn đúng loại và tránh được.
Tia cực tím
Tia cực tím trong nắng phá dần lớp nhựa ở mặt ngoài. Thanh FRP phơi nắng trực tiếp nhiều năm sẽ bạc màu, mặt nhám dần như có phấn, lâu hơn nữa thì sợi thủy tinh lộ ra. Hiện tượng này xảy ra ở lớp mặt, phần lõi chịu lực bên trong ít bị ảnh hưởng. Nhưng khi sợi đã lộ ra, bụi và nước bám vào mặt thanh nhiều hơn.
Có ba cách làm chậm chuyện này: pha chất chống tia cực tím vào nhựa, lót lớp veil để mặt ngoài có lớp nhựa dày và kín, và sơn phủ một lớp sơn chống tia cực tím khi cần.
Với xà gồ mái, phần lớn chiều dài cây nằm dưới tấm lợp, nắng không chiếu thẳng vào. Chỗ hay bị nắng là đầu cây ở mép mái và xà gồ của mái hiên hở. Mái lợp tôn nhựa lấy sáng thì tia cực tím xuyên qua một phần, nên chọn tấm lấy sáng có lớp chống tia cực tím.
[ẢNH – thêm sau: so sánh mặt thanh FRP mới và thanh đã phơi nắng nhiều năm]
Nhiệt độ
Nhựa mềm dần khi nóng. Mỗi loại nhựa có một ngưỡng nhiệt mà vượt qua đó độ cứng giảm rõ. Với polyester và vinyl ester dùng cho thanh kéo đùn, ngưỡng này cao hơn nhiều so với nhiệt độ dưới mái tôn giữa trưa hè ở Việt Nam. Xà gồ dưới mái nhà ở, trại chăn nuôi, nhà xưởng thường không gặp vấn đề.
Cần cẩn thận ở chỗ gần nguồn nhiệt: trên lò sấy, lò hơi, ống khói, ống xả nóng, hoặc xưởng có hơi nước nóng bốc thẳng lên mái. Những chỗ đó phải đo hoặc hỏi nhiệt độ làm việc trước khi dùng composite.
Theo chiều dọc, FRP giãn nở vì nhiệt ít hơn thép một chút. Dùng chung với vì kèo thép ở mái nhà thường không gây cong vênh đáng kể.
Lửa
Composite là nhựa nên cháy được, khác với thép. Thép không cháy, nhưng trong đám cháy thép mất cường độ rất nhanh khi nóng lên, nên mái thép cũng sập. Vì vậy nên bắt đầu từ yêu cầu phòng cháy của công trình, rồi mới chọn vật liệu.
Nơi có yêu cầu phòng cháy, ví dụ kho chứa hàng dễ cháy hay nhà xưởng phải thẩm duyệt phòng cháy chữa cháy, cần dùng loại nhựa có phụ gia chống cháy và hỏi đơn vị tư vấn phòng cháy. Nhà ở, trại chăn nuôi, mái hiên thông thường dùng loại tiêu chuẩn.
[ẢNH – thêm sau: thanh FRP chống cháy và thanh thường đặt cạnh nhau, có tem phân biệt]
Tải đè lâu ngày
Đặt một vật nặng lên thanh FRP và để nguyên nhiều tháng, thanh sẽ võng thêm một chút so với lúc mới đặt. Hiện tượng này gọi là từ biến, gỗ cũng có. Với mái tôn nhựa, ngói nhựa, tải đè thường xuyên rất nhỏ, chủ yếu là trọng lượng tấm lợp, nên ảnh hưởng không đáng kể.
Bảng tra xà gồ Santiago giới hạn độ võng ở L/200, tức cây bắc qua bước kèo 3 m chỉ được võng tối đa 15 mm. Chuyện thật sự nên tránh là treo thêm vật nặng lên xà gồ: quạt công nghiệp, giàn đèn, kho chứa đồ trên trần. Những tải này phải được tính riêng.
Va đập và đi lại trên mái
FRP chịu va đập khá, không giòn như sành sứ. Nhưng một nhát búa mạnh vào cạnh hộp có thể làm sứt hoặc nứt lớp mặt. Khi đi trên mái, bước lên đúng chỗ có xà gồ, không đứng giữa nhịp tấm lợp.
Nước, hóa chất, mối mọt
Nước, kể cả nước mặn, không làm FRP mục. Mối, mọt, nấm không ăn được nhựa và sợi thủy tinh. Phần lớn hóa chất trong chuồng trại và nước thải sinh hoạt không ảnh hưởng tới nhựa polyester. Hóa chất mạnh thì cần vinyl ester, xem bài mái nhà xưởng hóa chất.
Bảo dưỡng
Xà gồ composite không cần sơn chống rỉ; bảo dưỡng chỉ là kiểm tra liên kết hằng năm và xử lý mặt thanh khi bị bạc hoặc sứt.
- Không cần sơn chống rỉ.
- Mỗi năm một lần, nhất là sau mùa bão, nhìn lại bu lông, vít và nắp bịt đầu.
- Đầu cây ở mép mái, xà gồ mái hiên hở nắng có thể sơn phủ chống tia cực tím khi mặt thanh đã bạc.
- Chỗ sứt, nứt lớp mặt thì quét nhựa hoặc sơn để che sợi.
[ẢNH – thêm sau: thợ kiểm tra bu lông và nắp bịt đầu xà gồ sau mùa bão]
Đọc thêm: composite FRP là gì.
Câu hỏi thường gặp
Xà gồ composite có bị giòn, mục khi phơi nắng không?
Không mục. Phơi nắng trực tiếp nhiều năm, mặt ngoài composite có thể bạc màu và nhám dần do tia cực tím, nhưng phần lõi chịu lực ít bị ảnh hưởng. Phần lớn xà gồ mái nằm dưới tấm lợp nên ít bị nắng chiếu thẳng.
Xà gồ composite có cháy không?
Có. Composite là nhựa nên cháy được. Nơi có yêu cầu phòng cháy cần dùng loại nhựa có phụ gia chống cháy và hỏi đơn vị tư vấn phòng cháy chữa cháy.
Xà gồ composite có cần bảo dưỡng không?
Không cần sơn chống rỉ. Chỉ nên kiểm tra bu lông, vít và nắp bịt đầu mỗi năm một lần, nhất là sau mùa bão.
Có dùng xà gồ composite gần lò sấy, ống khói được không?
Phải hỏi nhiệt độ làm việc trước. Nhựa mềm dần khi nóng, nên chỗ gần lò sấy, lò hơi, ống khói hay hơi nước nóng cần được kiểm tra riêng. Dưới mái nhà ở, trại chăn nuôi, nhà xưởng thông thường thì không có vấn đề.