Xà gồ là những thanh nằm ngang trên mái, gác lên vì kèo và đỡ tấm lợp. Miền Nam và nhiều vùng quê gọi là đòn tay. Xà gồ composite là xà gồ làm bằng composite FRP, tức nhựa gia cường sợi thủy tinh, thay cho thép hoặc gỗ. Nhiều nơi còn gọi là xà gồ nhựa composite hoặc xà gồ FRP; cần phân biệt với thanh nhựa uPVC không có sợi, xem bài xà gồ nhựa uPVC và composite khác nhau thế nào.
[ẢNH – thêm sau: mái nhà với các hàng xà gồ composite màu xanh gác trên vì kèo, chưa lợp tôn]
Xà gồ nằm ở đâu trong hệ mái
Một mái tôn hay mái ngói nhựa thường có ba lớp từ dưới lên. Vì kèo là khung chính, đặt cách nhau theo chiều dài nhà, đứng trên cột hoặc tường. Xà gồ gác ngang qua các vì kèo, chạy dọc theo chiều dài nhà. Tấm lợp bắt vít lên xà gồ.
Khoảng cách giữa hai vì kèo liền nhau gọi là bước kèo. Khoảng cách giữa hai hàng xà gồ, đo theo chiều dốc mái, gọi là khoảng cách xà gồ. Hai con số này quyết định cỡ xà gồ.
Mái chịu tải gì thì xà gồ chịu trước: trọng lượng tấm lợp, người lên sửa mái, nước mưa, và lực gió hút ngược lên khi có bão. Xà gồ chuyển các lực đó xuống vì kèo.
Vì sao làm hình hộp
Xà gồ thép hay làm chữ C, chữ Z. Xà gồ composite Santiago là hộp chữ nhật rỗng, vì mấy lẽ:
- Hộp kín chống vặn xoắn tốt hơn chữ C hở. Trên mái dốc, tấm lợp kéo lệch làm thanh chữ C dễ bị xoắn, hộp thì ít.
- Composite mềm hơn thép, nên cần hình dáng cứng nhất có thể với cùng một lượng vật liệu. Hộp đặt đứng có độ cứng chịu uốn cao.
- Bu lông xuyên qua hai vách hộp, có ống lót ở giữa, nên chỗ liên kết chắc mà hộp không bị bẹp.
- Mặt trên phẳng, bắn vít tôn dễ.
Khi lắp, hộp được đặt đứng, cạnh dài theo phương thẳng đứng. Đặt nằm dẹt thì độ cứng giảm đi mấy lần và cây sẽ võng.
[ẢNH – thêm sau: mặt cắt hộp 1 ngăn và hộp 2 ngăn, có ghi kích thước]
Sáu cỡ xà gồ SF
Dòng SF đặt tên theo chiều cao hộp, từ 60 đến 220 mm. Hai cỡ lớn SF-160 và SF-220 là hộp 2 ngăn, có thêm một vách ở giữa để vách hộp cao không bị móp.
| Mã | Hộp (mm) | Số ngăn | Nặng (kg/m) | Đoạn 6 m nặng | Thường dùng cho |
|---|---|---|---|---|---|
| SF-60 | 60 × 30 × 3 | 1 | 0,98 | khoảng 5,9 kg | Mái hiên, nhà dân, kèo 1,2 – 1,5 m |
| SF-80 | 80 × 40 × 3 | 1 | 1,33 | khoảng 8 kg | Nhà dân, nhà kho nhỏ, kèo 1,5 – 2 m |
| SF-100 | 100 × 50 × 3,5 | 1 | 1,95 | khoảng 11,7 kg | Trại gà, trại heo, kèo 2,5 – 3 m |
| SF-120 | 120 × 60 × 3,5 | 1 | 2,36 | khoảng 14,2 kg | Trại chăn nuôi, nhà màng, kèo 3 – 4 m |
| SF-160 | 160 × 55 × 4 | 2 | 3,60 | khoảng 21,6 kg | Nhà xưởng, kèo 4 – 5 m |
| SF-220 | 220 × 55 × 4 | 2 | 4,53 | khoảng 27 kg | Nhà xưởng lớn, kèo 5 – 6,5 m |
Cột cuối chỉ để dễ hình dung. Mã đúng cho từng mái phụ thuộc bước kèo và vùng gió nơi làm công trình, xem bảng tra hoặc bài cách chọn cỡ xà gồ composite. Độ cứng Ix và cách gọi theo hộp 30×60, 50×100 có ở bài kích thước xà gồ composite.
Nhận biết xà gồ Santiago
Xà gồ Santiago màu xanh. Dọc thân cây in chữ SANTIAGO FRP, mã sản phẩm, số lô và santiagofrp.vn. Số lô dùng để tra khi bảo hành.
[ẢNH – thêm sau: chữ in dọc thân cây xà gồ Santiago]
Giao kèm những gì
Xà gồ không rỉ mà bu lông, vít bằng thép thường thì chỗ liên kết vẫn rỉ, và mái vẫn hỏng từ đó. Vì vậy Santiago giao xà gồ cùng bộ liên kết inox 304 chọn theo từng cỡ: bát chữ L, bu lông, đai ốc, long đền, ống lót chống bẹp hộp, vít bắt bát vào kèo thép và nắp bịt đầu.
Xà gồ được cắt đúng chiều dài, khoan lỗ sẵn ở vị trí kèo, nên thợ không phải cưa trên mái.
Nên dùng ở đâu
Xà gồ composite đáng tiền nhất ở nơi xà gồ thép hỏng nhanh: trại chăn nuôi có khí amoniac, nhà ven biển có hơi muối, ao tôm, kho cá, nhà màng ẩm, xưởng xi mạ, xưởng phân bón, trạm xử lý nước thải. Ở đó xà gồ thép thường rỉ hỏng trước cả tấm lợp.
Không nên dùng hoặc phải tính riêng
Xà gồ composite không cần thiết cho nhà khô ráo, và phải tính riêng khi mái nặng, có treo thiết bị, bước kèo trên 6,5 m hoặc gần nguồn nhiệt cao.
- Nhà ở trong phố, khô ráo: xà gồ thép mạ kẽm vẫn rẻ và dùng tốt.
- Mái lợp vật liệu nặng như ngói xi măng, ngói đất nung.
- Mái có lắp pin mặt trời, treo quạt, giàn đèn dưới xà gồ.
- Bước kèo trên 6,5 m.
- Chỗ gần nguồn nhiệt cao như trên lò sấy, ống khói.
Đọc thêm: xà gồ composite, thép hay gỗ, chọn loại nào.
Câu hỏi thường gặp
Xà gồ composite và đòn tay composite có khác nhau không?
Không khác. Xà gồ và đòn tay là hai tên gọi của cùng một bộ phận: thanh nằm ngang gác lên vì kèo để đỡ tấm lợp. Miền Nam và nhiều vùng quê hay gọi là đòn tay.
Xà gồ composite Santiago có mấy cỡ?
Dòng xà gồ SF của Santiago có 6 cỡ: SF-60, SF-80, SF-100, SF-120 là hộp 1 ngăn; SF-160 và SF-220 là hộp 2 ngăn. Con số trong tên là chiều cao hộp tính bằng milimet.
Vì sao xà gồ composite làm hình hộp mà không làm chữ C như thép?
Hộp kín chống vặn xoắn tốt hơn chữ C và cho độ cứng chịu uốn cao hơn với cùng lượng vật liệu. Composite mềm hơn thép nên cần hình dáng cứng nhất có thể.
Lắp xà gồ composite đặt đứng hay nằm?
Đặt đứng, cạnh dài của hộp theo phương thẳng đứng. Đặt nằm dẹt thì độ cứng giảm đi mấy lần và cây sẽ võng.