Nhiều nhà ở quê xây từ hai ba chục năm trước vẫn dùng đòn tay gỗ, có nhà dùng tre. Đến một lúc, mái bắt đầu võng, ngói xô, mưa là dột, trèo lên thấy đầu đòn tay mủn hoặc có đường mối đất chạy dọc thân. Đó là lúc phải tính chuyện thay.
[ẢNH – thêm sau: mái nhà cũ đòn tay gỗ bị võng, ngói xô lệch hàng]
Kiểm tra mức hư
Đòn tay gỗ hư được nhận ra qua bốn cách kiểm tra đơn giản: ấn thử độ mủn, tìm đường mối, nhìn độ võng của mái và xem tường thu hồi.
- Lấy tua vít hoặc dao nhọn ấn vào gỗ, nhất là đầu cây gác lên tường và chỗ ngay dưới chỗ ngói hay dột. Gỗ tốt thì cứng, gỗ mục thì lún và mủn.
- Tìm đường mối đất, là những đường đất nhỏ chạy dọc tường, dọc thân cây. Gõ vào thân cây nghe tiếng bộp là bên trong đã rỗng.
- Nhìn dọc mái xem có chỗ võng, ngói có bị xô, lệch hàng không.
- Xem tường thu hồi, tức tường đầu hồi đỡ đòn tay, có nứt, có ẩm ở chỗ gác đòn tay không.
Nếu chỉ vài cây hư, nằm cách xa nhau, có thể thay từng cây. Nếu mối đã đi khắp mái hoặc nhiều cây mục đầu, nên dỡ mái thay một lần, vì mối còn trong gỗ cũ sẽ ăn sang gỗ mới.
[ẢNH – thêm sau: đường mối đất chạy dọc thân đòn tay gỗ]
Nhà cũ cần để ý gì khi thay
Tường nhà cũ thường xây gạch bằng vữa vôi hoặc vữa xi măng mác thấp, móng không tính cho tải lớn. Thay đòn tay là dịp tốt để giảm tải lên tường, không nên tăng thêm.
- Thay ngói đất nung, ngói xi măng bằng tôn hoặc ngói nhựa thì mái nhẹ đi nhiều lần, tường và vì kèo cũ đỡ vất vả hơn.
- Đòn tay mới nên nhẹ. Xà gồ composite nặng khoảng một phần tư thép cùng thể tích, đưa lên mái và gác lên tường cũ dễ.
- Chỗ đòn tay gác vào tường thu hồi phải có bát hoặc đế, bắt bằng bu lông nở hoặc bu lông hóa chất vào phần tường còn chắc, không gác trơn lên gạch như đòn tay gỗ ngày xưa.
- Vì kèo gỗ cũng mục thì phải thay vì kèo trước. Đòn tay mới không cứu được vì kèo hỏng.
[ẢNH – thêm sau: bát đỡ xà gồ bắt vào tường thu hồi bằng bu lông nở]
Thép hay composite
Nhà khô ráo, mái thoáng, không gần biển, không nuôi gia súc dưới mái thì xà gồ thép mạ kẽm là đủ và rẻ hơn.
Nếu dưới mái là chuồng heo, chuồng gà, bếp củi nhiều khói, hoặc nhà gần biển, gần đồng muối, thép sẽ rỉ, và thay mái lần nữa còn tốn hơn lần này. Ở những chỗ đó, xà gồ composite hợp hơn: không rỉ, không bị mối, không phải sơn. Cả thép lẫn composite đều không bị mối ăn như gỗ.
Chọn cỡ
Nhà ở quê thường có tường thu hồi hoặc vì kèo cách nhau 3 – 4 m. Khi bỏ đòn tay gỗ đặt dày và chuyển sang lợp tôn hoặc ngói nhựa, cỡ xà gồ composite chọn theo bước kèo và vùng gió như mọi mái khác.
Ví dụ hai tường thu hồi cách nhau 3,3 m, nhà ở xã vùng gió II: SF-100 chỉ bắc được 2,9 m, SF-120 bắc được 3,5 m, chọn SF-120. Cùng nhà đó ở xã vùng I thì SF-100 (3,4 m) là đủ.
Nếu vẫn giữ mái ngói đất nung thì không tra bảng được, vì bảng tính cho mái tôn nhựa, ngói nhựa. Gửi ảnh và số đo để Santiago tính riêng.
Trình tự thay
Thay đòn tay nhà cũ đi theo năm bước: dỡ tấm lợp, tháo đòn tay cũ và sửa đầu tường, chống mối, lắp xà gồ mới, rồi lợp lại.
- Dỡ ngói hoặc tôn, xếp gọn nếu còn dùng lại.
- Tháo đòn tay cũ, kiểm tra đầu tường, đục bỏ phần gạch mục và trám lại.
- Phun thuốc chống mối cho tường và vì kèo gỗ còn giữ lại nếu nhà có mối.
- Bắt bát, đặt xà gồ mới, siết bu lông.
- Lợp lại.
[ẢNH – thêm sau: mái nhà cũ sau khi thay xà gồ composite và lợp ngói nhựa]
Gửi ảnh mái, chiều dài nhà, khoảng cách các tường thu hồi và tên xã qua Zalo, Santiago tính số cây và báo giá. Xem thêm cách lắp xà gồ composite.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đòn tay gỗ đã mục?
Lấy tua vít ấn vào gỗ, nhất là đầu cây gác lên tường: gỗ mục thì lún và mủn. Gõ vào thân cây nghe tiếng bộp, hoặc thấy đường mối đất chạy dọc thân, là bên trong đã bị mối ăn rỗng.
Thay đòn tay gỗ nên dùng thép hay composite?
Nhà khô ráo, không gần biển, không nuôi gia súc dưới mái thì thép mạ kẽm là đủ. Dưới mái ẩm, có chuồng trại, khói bếp củi hoặc gần biển thì nên dùng composite vì không rỉ, không bị mối.
Thay đòn tay có cần thay luôn ngói không?
Không bắt buộc, nhưng chuyển từ ngói đất nung sang tôn hoặc ngói nhựa làm mái nhẹ đi nhiều lần, giảm tải cho tường và vì kèo cũ. Giữ ngói đất nung thì cỡ xà gồ phải tính riêng.