Xà gồ là thanh nằm ngang chạy dọc chiều dài nhà, gác lên vì kèo hoặc tường thu hồi để đỡ tấm lợp; miền Nam gọi là đòn tay. Năm loại xà gồ hay gặp là thép chữ C, thép chữ Z, thép hộp mạ kẽm, gỗ và composite FRP. Chọn loại nào tùy bước kèo, vùng gió và độ ẩm, hơi muối, hơi hóa chất ở nơi làm mái.
[ẢNH – thêm sau: mặt cắt mái tôn chỉ rõ vị trí hàng xà gồ nằm giữa vì kèo và tấm lợp]
Xà gồ nằm ở đâu trong mái nhà?
Xà gồ nằm giữa vì kèo và tấm lợp: tấm tôn bắt vít lên xà gồ, xà gồ gác lên vì kèo qua bát liên kết, vì kèo đỡ trên cột hoặc tường. Khoảng cách giữa hai vì kèo gọi là bước kèo, chính là nhịp mà mỗi cây xà gồ phải bắc qua. Các lớp của mái được tóm trong bài kết cấu mái tôn; xà gồ, đòn tay, cầu phong, li tô khác nhau ra sao có ở bài đòn tay là gì.
Có những loại xà gồ nào?
Xà gồ chia theo vật liệu và hình mặt cắt. Năm loại dưới đây chiếm gần hết các mái tôn ở Việt Nam:
| Loại | Mặt cắt | Hay dùng cho | Điều cần biết |
|---|---|---|---|
| Thép chữ C | Hở, hai cánh cùng một phía | Nhà dân, nhà xưởng nhịp vừa | Thường gác đơn từng gian; dễ xoắn nên nhịp dài cần giằng |
| Thép chữ Z | Hở, hai cánh lệch hai phía | Nhà xưởng nhiều nhịp | Lồng chồng được qua vì kèo để chạy liên tục |
| Thép hộp mạ kẽm | Kín | Nhà dân, mái hiên bước kèo ngắn | Chịu xoắn tốt, nhưng mặt trong hộp rỉ mà không sơn được |
| Gỗ | Đặc | Nhà cũ, nhà gỗ | Nặng, dễ mối mọt, mục ở chỗ ẩm |
| Composite FRP | Hộp, 1 hoặc 2 ngăn | Trại chăn nuôi, nhà ven biển, nhà màng, xưởng hóa chất | Không rỉ, không mục; mềm hơn thép nên chọn cỡ theo bảng tra độ võng |
So sánh chi tiết từng cặp có ở các bài xà gồ C, Z và xà gồ hộp, xà gồ composite, thép hay gỗ và xà gồ composite là gì.
[ẢNH – thêm sau: năm mặt cắt xà gồ đặt cạnh nhau: chữ C, chữ Z, hộp thép, gỗ, hộp composite]
Kích thước xà gồ ghi thế nào?
Kích thước xà gồ thép chữ C, chữ Z ghi theo chiều cao, bề rộng cánh, mép gập và độ dày, tính bằng milimet: C150 × 50 × 20 × 2,0 là chữ C cao 150 mm, cánh 50 mm, mép gập 20 mm, dày 2 mm. Xà gồ hộp ghi rộng × cao và độ dày vách, ví dụ hộp 50×100 dày 3,5 mm. Xà gồ composite Santiago đặt tên theo chiều cao hộp: SF-100 là hộp 100 × 50 mm, vách 3,5 mm, nặng 1,95 kg mỗi mét. Bảng đủ sáu cỡ ở bài kích thước xà gồ composite. Trọng lượng mỗi mét của xà gồ C thường gặp có ở bài xà gồ thép C100, C150, C180, C200.
Xà gồ mái tôn và xà gồ mái ngói khác nhau thế nào?
Xà gồ mái tôn đỡ thẳng tấm lợp, còn mái ngói đất nung hay ngói xi măng nặng hơn nhiều và cần thêm lớp li tô đặt theo viên ngói. Mái tôn nhựa, ngói nhựa dạng tấm nhẹ nên bắt thẳng lên xà gồ như tôn thép. Bảng tra xà gồ composite của Santiago tính cho mái tôn và ngói nhựa; mái ngói nặng phải tính riêng, xem xà gồ cho mái ngói nhựa và mái ngói.
Chọn xà gồ theo những gì?
Xà gồ chọn theo ba thông số: bước kèo (nhịp xà gồ phải bắc), khoảng cách giữa các hàng xà gồ (do tấm lợp quy định) và vùng gió nơi làm nhà. Sau đó mới chọn vật liệu theo môi trường: chỗ khô ráo dùng thép mạ kẽm được, chỗ có hơi muối, amoniac, hóa chất thì thép rỉ nhanh. Ví dụ với xà gồ composite đặt cách nhau 660 mm:
| Bước kèo | Vùng gió I | Vùng gió II |
|---|---|---|
| 2,5 m | SF-80 | SF-100 |
| 3 m | SF-100 | SF-120 |
| 3,5 m | SF-120 | SF-120 |
| 4 m | SF-120 | SF-160 |
Bảng tính cho mái tôn nhựa, xà gồ gác đơn giữa hai vì kèo, độ võng giới hạn L/200; đủ năm vùng gió có ở bài cách chọn cỡ xà gồ composite. Vùng gió của từng xã, phường tra ở bài vùng gió 34 tỉnh, thành phố.
Khi nào nên dùng xà gồ composite thay xà gồ thép?
Xà gồ composite nên dùng khi xà gồ thép ở chỗ đó rỉ nhanh: trại gà, trại heo, nhà ven biển, ao tôm, nhà màng, xưởng xi mạ hay hóa chất. Nhà ở khô ráo trong phố thì xà gồ thép mạ kẽm rẻ hơn và đủ dùng. Các trường hợp cụ thể ở bài có nên dùng xà gồ composite cho nhà ở.
Câu hỏi thường gặp
Xà gồ là gì?
Xà gồ là thanh nằm ngang chạy dọc chiều dài nhà, gác lên vì kèo hoặc tường thu hồi để đỡ tấm lợp. Miền Nam gọi xà gồ là đòn tay.
Có mấy loại xà gồ lợp mái?
Năm loại hay gặp là thép chữ C, thép chữ Z, thép hộp mạ kẽm, gỗ và composite FRP. Thép C và Z dùng nhiều ở nhà xưởng, thép hộp ở nhà dân, composite ở nơi ẩm, có muối hoặc hóa chất.
Xà gồ và đòn tay có khác nhau không?
Không khác. Xà gồ và đòn tay là hai tên gọi của cùng một thanh ngang đỡ mái; bản vẽ kỹ thuật và miền Bắc hay gọi là xà gồ.
Xà gồ tiếng Anh là gì?
Xà gồ tiếng Anh là purlin. Vì kèo dạng giàn là truss, kèo đơn là rafter.